കേന്ദ്ര ബഡ്ജറ്റ് 2026: സർക്കാരിനെ പൊളിച്ചടുക്കി തരൂരിന്റെ സമഗ്ര വിമർശനം; തിരുവനന്തപുരം എംപി നടത്തിയ പ്രസംഗത്തിന്റെ പൂർണ്ണരൂപം വാർത്തയോടൊപ്പം.

ഈ ബജറ്റിനെ അതിന്റെ സമഗ്രതയെ പ്രശംസിക്കുന്നു. പക്ഷേ ദീർഘവീക്ഷണമോ നീതിയോ ഇല്ലാത്ത സമഗ്രത ശൂന്യമാണ് എന്ന്കൂടി പറയട്ടെ. ഈ ബജറ്റ് തൊഴിലില്ലായ്മയെ അവഗണിക്കുന്നു. ജീവിതച്ചെലവ് വർധനയെ അവഗണിക്കുന്നു. അസമത്വത്തെ അവഗണിക്കുന്നു. സാധാരണക്കാരന്റെ യഥാർത്ഥ പോരാട്ടങ്ങളും ആഗ്രഹങ്ങളും പരിഹരിക്കാൻ യാതൊന്നും നല്‍കുന്നില്ല.സർക്കാർ ക്ഷേമത്തെക്കുറിച്ച്‌ അനന്തമായി സംസാരിക്കുന്നു. പക്ഷേ ചെലവ് കണക്കുകള്‍ വളരെ വ്യത്യസ്തമായ കഥയാണ് പറയുന്നത്. ഉച്ചത്തിലുള്ള പ്രഖ്യാപനങ്ങള്‍ക്കു പിന്നില്‍ ദീർഘകാല അവഗണനയും ഭരണപരമായ പരാജയവുമാണ്.

കഴിഞ്ഞ സാമ്പത്തിക വർഷം 53 പ്രധാന ക്ഷേമ-അടിസ്ഥാനസൗകര്യ പദ്ധതികള്‍ക്കായി അനുവദിച്ച 5 ലക്ഷം കോടിയില്‍ 9 മാസത്തിനുള്ളില്‍ വെറും 41 ശതമാനം മാത്രമേ ചെലവഴിച്ചിട്ടുള്ളൂ എന്ന് റിപ്പോർട്ടുകള്‍ കാണിക്കുന്നു. ജല്‍ ജീവൻ മിഷന് 67,000 കോടി അനുവദിച്ചപ്പോള്‍ 9 മാസത്തിനുള്ളില്‍ വെറും 31 കോടി മാത്രം ചെലവഴിച്ചു.പ്രധാനമന്ത്രി സ്കൂള്‍സ് ഫോർ റൈസിങ് ഇന്ത്യയ്ക്ക് പിഎംശ്രീ പദ്ധതിക്ക് 7,500 കോടി അനുവദിച്ചപ്പോള്‍ 473 കോടി മാത്രം ചെലവഴിച്ചു.

ഏറ്റവും ഞെട്ടിപ്പിക്കുന്നത് – പട്ടികജാതികളുടെ സാമൂഹിക സാമ്പത്തിക ഉന്നമനത്തിനായുള്ള പദ്ധതിക്ക് 2,140 കോടി അനുവദിച്ചപ്പോള്‍ വെറും 40 കോടി മാത്രം ചെലവഴിച്ചു. ഇത് ഭരണമല്ല. ഇത് വെറും ഹെഡ്ലൈൻ മാനേജ്മെന്റാണ്. വാഗ്ദാനങ്ങള്‍ ഉച്ചത്തിലുള്ള ഹോണിനെപ്പോലെ മുഴങ്ങുന്നു. ബജറ്റുകള്‍ ഗംഭീരമാണ്. പക്ഷേ യഥാർത്ഥ നടപ്പാക്കല്‍ ശൂന്യമാണ്.ഈ ബജറ്റ് ഒരു ദുർബലമായാണ് ഈ സഭയില്‍ നിലംപതിച്ചത്-അത് അതില്‍ എന്തുണ്ടെന്നതുകൊണ്ടല്ല, മറിച്ച്‌ എന്തൊക്കെ ഒഴിവാക്കിയെന്നതുകൊണ്ടാണ്. സാമ്പത്തിക സമഗ്രതയുടെ പേര് പറഞ്ഞ് മറച്ചുവെക്കുന്നത് ഒരു കൂടുതല്‍ അസ്വസ്ഥമായ യാഥാർത്ഥ്യമാണ്-ഇന്ത്യ മഹാരാജ്യം ചുരുങ്ങുകയാണ്, അത് ആസൂത്രിതമല്ല, നിർബന്ധിതമായാണ്.

കഴിഞ്ഞ ദശകത്തില്‍ ജിഡിപിയുടെ അനുപാതത്തില്‍ സർക്കാർ ചെലവ് വളരെയധികം കുറഞ്ഞു. പാൻഡമിക് കാലത്ത് താത്കാലികമായി ഉയർന്നെങ്കിലും വീണ്ടും 2016-ലെ നിലയിലേക്ക് തിരിച്ചെത്തി. കാരണം-വരുമാന സമാഹരണം സ്തംഭിച്ചു നില്‍ക്കുന്നു. നികുതി വരുമാനം ജിഡിപിയോട് ചേർന്ന് സ്ഥിരമായി. വില്‍പ്പന-നിക്ഷേപം പ്രതീക്ഷയ്ക്ക് താഴെ. പലിശേതര വരുമാനം റിസർവ് ബാങ്ക് ഡിവിഡന്റ് പോലുള്ള അസാധാരണ ഇനങ്ങളെ ആശ്രയിക്കുന്നു.

കൂടുതല്‍ ആശങ്കാജനകമായ കാര്യം… നികുതിഭാരം കോർപ്പറേറ്റുകളില്‍ നിന്ന് സാധാരണ വ്യക്തികളിലേക്ക് മാറുന്നു എന്നതാണ്. 2017-ല്‍ കോർപ്പറേറ്റ് നികുതി ജിഡിപിയുടെ 3.2 ശതമാനം, വ്യക്തിഗത ആദായനികുതി 2.3 ശതമാനം. 2027 ആയപ്പോള്‍ കോർപ്പറേറ്റ് 3.1 ശതമാനം, വ്യക്തിഗത 3.7 ശതമാനം. അതായത് വരുമാനം അനുപാതരഹിതമായി വ്യക്തിഗത നികുതിദായകരില്‍ നിന്നാണ് വരുന്നത്.കോവിഡിനു ശേഷമുള്ള സാമ്പത്തിക ഏകീകരണം പ്രധാനമായും ചെലവ് മുറുക്കിയാണ് നടപ്പാക്കിയത്-ആവശ്യകതയെ ഗുണമാക്കി അവതരിപ്പിക്കുകയാണ്. ഈ പരിമിതികള്‍ക്കുള്ളില്‍ നികുതി ലഘൂകരണവും ലക്ഷ്യബോധ്യമുള്ള പ്രോത്സാഹനങ്ങളും മാത്രമാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. പക്ഷേ തൊഴിലിനെയും ഉല്‍പാദനക്ഷമതയെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഇടത്തര കാലയളവിലെ വ്യക്തമായ പ്ലാൻ ഈ ബജറ്റില്‍ ഇല്ല.മൂലധനച്ചെലവിനെ ഊന്നുന്നുണ്ട്. പക്ഷേ ദുർബലമായ ഡിമാൻഡ്, സ്തംഭിച്ച വേതനം, ഉയർന്ന യുവജനതൊഴിലില്ലായ്മ, ചുരുങ്ങിയ ക്ഷേമച്ചെലവ്, സംസ്ഥാനങ്ങള്‍ക്ക് നല്‍കുന്ന‌ അപര്യാപ്തമായ അലോക്കേഷൻ എന്നിവയെല്ലാം തുടരുന്നു. ഇന്ത്യ സാമ്പത്തികമായി അച്ചടക്കമുള്ളതായി കാണപ്പെടുന്നു-പക്ഷേ വികസനപരമായി ബന്ധനസ്ഥമായി തുടരുന്നു. യഥാർത്ഥ സാമ്പത്തിക സുരക്ഷ നല്‍കാൻ വരുമാനശേഷിയോ തന്ത്രപരമായ വ്യക്തതയോ ഇല്ല. അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ ഈ ബജറ്റിനെ “നിരാശാജനകം” എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്.

ഇനി നിർദ്ദിഷ്ട മേഖലകളിലേക്ക് വരാം.എം.എസ്. സ്വാമിനാഥൻ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്: “കൃഷി തെറ്റിപ്പോയാല്‍ മറ്റൊന്നിനും ശരിയാകാൻ അവസരമുണ്ടാവില്ല.” ഇതാണ് ഏറ്റവും നല്ല തുടക്കമെന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു. കൃഷിയെ സ്വയം പരിഹരിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു പ്രശ്നമായി കാണുന്നത് ഇനി നിർത്തേണ്ട സമയമായി. ഇന്ത്യയുടെ തൊഴിലാളികളില്‍ 46.1 ശതമാനവും ജനസംഖ്യയുടെ 60 ശതമാനവും കൃഷിയെയും അനുബന്ധ മേഖലകളെയും ആശ്രയിച്ചാണ് ജീവിക്കുന്നത്. ജിഡിപിയില്‍ 16-17 ശതമാനം സംഭാവന നല്‍കുന്ന ഈ മേഖലയ്ക്ക് യൂണിയൻ ബജറ്റിന്റെ വെറും 3 ശതമാനം മാത്രമേ ലഭിക്കുന്നുള്ളൂ-1.62 ലക്ഷം കോടി. കഴിഞ്ഞ വർഷത്തെ 1.71 ലക്ഷം കോടിയില്‍ നിന്ന് 5.1 ശതമാനം കുറവ്.ഈ കുറവ് കൂടുതല്‍ ഗുരുതരമാകുന്നത് ഇന്ത്യൻ കർഷകർ ഇന്ന് നേരിടുന്ന അസ്തിത്വ ഭീഷണികള്‍ കണക്കിലെടുക്കുമ്പോഴാണ്. കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനവും തെറ്റായ കൃഷിരീതികളും ഈ മേഖലയെ ഭീഷണിയിലാഴ്ത്തുന്നു. രാജ്യത്തിന്റെ മൂന്നിലൊന്ന് ഭാഗം വരള്‍ച്ചയ്ക്ക് വിധേയമാണ്. കാലാവസ്ഥാദുരന്തങ്ങളുടെ പ്രത്യാഘാതം ഗുരുതരമാണ്.പക്ഷേ കർഷകരെ സംരക്ഷിക്കാനുള്ള ഫസല്‍ ബീമ യോജനയും പരാജയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. തെറ്റായ മൂല്യനിർണയവും സുതാര്യമല്ലാത്ത നഷ്ടപരിഹാരവും കാരണം കർഷകർക്ക് ലഭിക്കുന്നത് ഒരു രൂപ, മൂന്ന് രൂപ, ഇരുപത്തിയൊന്ന് രൂപ തുടങ്ങിയ നിസ്സാര തുകകളാണ്-മന്ത്രി തന്നെ ഇത് സമ്മതിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇത് സംരക്ഷണമല്ല, അനീതിയാണ്. കൂടാതെ, പദ്ധതിയുടെ ബജറ്റ് അലോക്കേഷൻ എട്ട് വർഷത്തിനിടയിലെ ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ നിലയിലെത്തി. പുതിയ പദ്ധതികളും കഴിഞ്ഞ വർഷത്തെപ്പോലെ പ്രഖ്യാപനം മാത്രമായി അവസാനിക്കുമോ എന്ന ഭയമുണ്ട്.

കോട്ടണ്‍, പയർവർഗങ്ങള്‍, പച്ചക്കറി, പഴവർഗങ്ങള്‍, ഹൈബ്രിഡ് വിത്തുകള്‍ തുടങ്ങിയ മിഷനുകള്‍ പ്രഖ്യാപിച്ചിട്ട് പിന്നീട് ഫണ്ട് പൂജ്യമായി. ഇത്തരം പ്രഖ്യാപനങ്ങള്‍ ആധുനിക കാലത്തെ പ്രണയനാടകങ്ങള്‍ പോലെയാണ്-വാഗ്ദാനങ്ങള്‍ ഉണ്ട്, പ്രതിബദ്ധതയില്ല.കൃഷിദുരിതം ആഴമേറുന്ന ഈ സമയത്ത് പ്രധാനമന്ത്രി കിസാൻ പദ്ധതിയുടെ നഷ്ടപരിഹാരം പരിഷ്കരിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ച്‌ ബജറ്റ് പൂർണ്ണമായ മൗനം പാലിക്കുന്നു. അത് മറ്റെവിടെയെങ്കിലും നല്‍കുന്ന വാഗ്ദാനങ്ങളെക്കാള്‍ ഉച്ചത്തിലാണ് മുഴങ്ങുന്നത്.ഗവേഷണ- വികസന രംഗത്തും എഐ അധിഷ്ഠിത കൃഷി സാങ്കേതികവിദ്യകളിലും വലിയ മുന്നേറ്റങ്ങള്‍ക്ക് അനിവാര്യമായ ആവശ്യമുണ്ട്. പക്ഷേ കൃഷി ഗവേഷണ-വിദ്യാഭ്യാസത്തിനുള്ള അലോക്കേഷൻ കഴിഞ്ഞ വർഷത്തെ 10,466 കോടിയില്‍ നിന്ന് 9,967 കോടിയായി 4.8 ശതമാനം കുറഞ്ഞു. പുതിയ എഐ പദ്ധതികള്‍ പ്രഖ്യാപിക്കുന്ന അതേ സമയത്താണ് ഇതെന്നോർക്കണം.ഭൂരിഭാഗം കർഷകർക്ക് വളം, കൊയ്ത്തു യന്ത്രങ്ങള്‍, ട്രാക്ടറുകള്‍ പോലും താങ്ങാൻ കഴിയാത്തപ്പോള്‍ പുതിയ എഐ ആപ്ലിക്കേഷൻ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത് യാഥാർത്ഥ്യത്തില്‍ നിന്ന് വളരെ അകലെയാണ്. ഈ ബജറ്റ് കാഷ്യൂ മുതല്‍ തേങ്ങവരെ വിളകളെക്കുറിച്ച്‌ വിശദമായി സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. പക്ഷേ കൃഷിയുടെ ഏറ്റവും പഴക്കമുള്ള പ്രശ്നങ്ങളിലൊന്നായ കുരുമുളകിനെ പൂർണ്ണമായി അവഗണിക്കുന്നു. ഒരുകാലത്ത് “കറുത്ത സ്വർണം” എന്നറിയപ്പെട്ടിരുന്ന ഈ വിള ഇന്ന് എന്റെ സംസ്ഥാനമായ കേരളത്തില്‍ ഗുരുതര ദുരിതത്തിലാണ്. ഉല്‍പാദനം 40,000 ടണ്ണില്‍ നിന്ന് 30,000 ടണ്ണിലേക്ക് കുറഞ്ഞു. ഭാവിയില്‍ 28.7 ശതമാനം കൂടി ഇടിയുമെന്നാണ് പ്രതീക്ഷ.അസ്വസ്ഥമായ സത്യം ഇതാണ്- നമ്മുടെ സ്പൈസസ് വിപണി ഇന്ന് അഗാധമായ പ്രതിസന്ധിയിലാണ്. ചരിത്രം ആവർത്തിച്ചാല്‍ ബ്രിട്ടീഷുകാർ നമ്മെ കുരുമുളകിനു വേണ്ടി പോലും കൊള്ളയടിക്കാൻ വരില്ല.

ഇനി തൊഴിലില്ലായ്മയിലേക്ക് വരാം…ഈ സഭയില്‍ ഈ ചർച്ച നൂറ്റാണ്ടുകളായി നടക്കുന്നു. ഒരേ കണക്കുകള്‍ ആവർത്തിക്കുന്നു, ഒരേ ആശങ്കകള്‍ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു, പിന്നെ മുന്നോട്ട് പോകുന്നു. പക്ഷേ തൊഴിലില്ലായ്മ മൗനമായി രൂക്ഷമാകുന്നു. 2025 അവസാനത്തിലെ കണക്കുകള്‍ ഒരു കാര്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു, ഗ്രാമീണ തൊഴിലില്ലായ്മ 3.9 ശതമാനത്തില്‍ തന്നെ നിലനില്‍ക്കുന്നു, നഗര തൊഴിലില്ലായ്മ ഡിസംബറില്‍ 6.7 ശതമാനത്തിലെത്തി. പ്രതിസന്ധി ഇപ്പോള്‍ നഗരങ്ങളില്‍ ആഗ്രഹങ്ങളും നിരാശകളും കൂട്ടിമുട്ടുന്നിടത്താണ് കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത്.എന്നിട്ടും കേന്ദ്രത്തിന്റെ പ്രധാന പദ്ധതികള്‍ ഈ നിമിഷത്തിന് ഉയരുന്നില്ല. പ്രധാനമന്ത്രി കൗശല്‍ വികാസ് യോജനയ്ക്ക് കീഴില്‍ സർട്ടിഫൈ ചെയ്തവരില്‍ 41 ശതമാനം മാത്രമേ ജോലി ലഭിച്ചിട്ടുള്ളൂ. ജോലികളുടെ പകുതിയിലധികവും അഞ്ച് മേഖലകളില്‍ മാത്രം. 1,380 കോടി അനുവദിച്ചതില്‍ 278 കോടി ഉപയോഗിക്കാതെ കിടക്കുന്നു.പ്രധാനമന്ത്രി ഇന്റേണ്‍ഷിപ്പ് പദ്ധതിക്ക് 10,831 കോടി അനുവദിച്ചപ്പോള്‍ ആദ്യ 9 മാസത്തില്‍ 526 കോടി മാത്രം ചെലവഴിച്ചു. ഈ രീതി ആവർത്തിക്കുന്നതാണ്. തൊഴില്‍ സൃഷ്ടിക്കാൻ അനുവദിച്ച പണം തന്നെ ചെലവഴിക്കാൻ കഴിയാത്തപ്പോള്‍ തൊഴില്‍ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ച്‌ എന്ത് പറയാൻ?

ഗിഗ് തൊഴിലാളികളെക്കുറിച്ച്‌, നമ്മുടെ പുതിയ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ നട്ടെല്ല്… പക്ഷെ ബജറ്റില്‍ ഒരു പരാമർശവുമില്ല. അവർക്ക് വ്യക്തമായ ആനുകൂല്യങ്ങള്‍, സമയബന്ധിതമായ അവകാശങ്ങള്‍, അപ്പീല്‍ സംവിധാനങ്ങള്‍, ജോലി സമയം, വരുമാനം, കുറവുകള്‍ എന്നിവയുടെ നിർബന്ധിത വെളിപ്പെടുത്തല്‍ എന്നിവയൊന്നും ഇല്ലാത്തതിനാല്‍ അസ്വസ്ഥത വർധിക്കുന്നു. ഈ മൗനം അവരുടെ സാമൂഹിക സുരക്ഷയെ കൂടുതല്‍ ദുർബലമാക്കുന്നു.നമ്മുടെ രാജ്യത്തെ തൊഴിലാളികളെക്കുറിച്ചുള്ള ഏതൊരു ചർച്ചയും മഹാത്മാഗാന്ധി ഗ്രാമീണ തൊഴില്‍ ഉറപ്പ് പദ്ധതി പരാമർശിക്കാതെ അപൂർണ്ണമാണ്. അത് ഇപ്പോള്‍ വിബിജി ഗ്യാരന്റി നിയമമായി മാറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അത് ഗ്യാരന്റീഡ് തൊഴില്‍ ദിനങ്ങളെ 100-ല്‍ നിന്ന് 125 ആക്കി വർധിപ്പിച്ചു, വാരാന്ത്യ ശമ്പള വിതരണം അവതരിപ്പിച്ചു. പക്ഷേ അതേസമയം നിയമപരമായ തൊഴില്‍ ഉറപ്പിനെ ശൂന്യമാക്കി.എംജിഎൻആർഇജിഎ ആവശ്യാധിഷ്ഠിതമായിരുന്നു, അണ്‍സ്കില്‍ഡ് തൊഴിലാളികളുടെ ശമ്പളം പൂർണ്ണമായും കേന്ദ്രം നല്‍കിയിരുന്നു, വികേന്ദ്രീകൃത ആസൂത്രണത്തില്‍ വേരോട്ടമുണ്ടായിരുന്നു. പുതിയ നിയമം കേന്ദ്ര ധനസഹായത്തെ സംസ്ഥാനങ്ങളുടെ നിര്‌ബന്ധിത അലോക്കേഷനിലൂടെ പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നു, ശമ്പളച്ചെലവിന്റെ 40 ശതമാനം മിക്ക സംസ്ഥാനങ്ങള്‍ക്കും കൈമാറുന്നു, കൃഷിക്കാലത്ത് 60 ദിവസം വരെ പദ്ധതി താല്‍ക്കാലികമായി നിർത്തിവെക്കാൻ അനുവദിക്കുന്നു തൊഴില്‍ ഉറപ്പിന്റെ യഥാർത്ഥ സമയപരിധി ചുരുക്കുന്നു.ഒരു സംസ്ഥാനത്തിന്റെ അലോക്കേഷൻ തീർന്നാല്‍ തൊഴിലാളികളുടെ നിയമപരമായ തൊഴില്‍ അവകാശം അവസാനിക്കുന്നു. ഇത് തുറന്ന, അവകാശാധിഷ്ഠിത പദ്ധതിയെ ബജറ്റ് പരിമിതപ്പെടുത്തിയ, കേന്ദ്രീകൃത, നിയന്ത്രിത പദ്ധതിയാക്കി മാറ്റുന്നു, ധനപരമായ പരിധികള്‍ നിയമപരമായ അവകാശങ്ങളെ അസാധുവാക്കുന്നു.

വിബിജി പദ്ധതിക്ക് ഈ ബജറ്റില്‍ 95,000 കോടി അനുവദിച്ചു. പക്ഷേ അതിന് ഒരു പ്രധാന പോരായ്മയുണ്ട്, അത് അടിയന്തിരമായി പരിഹരിക്കേണ്ടതാണ്. മാഡം മിനിസ്റ്റർ, അത് തുല്യതക്കായി ശ്രമിക്കുന്നുണ്ട്, പക്ഷേ അറിയാതെ സാങ്കേതിക വിദ്യാഭാസത്തിലെ അസമത്വം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എംജിഎൻആർഇജിഎ പഞ്ചായത്തുകളിലെ പ്രാദേശിക ആവശ്യങ്ങളും സമൂഹ ശക്തികളും അടിസ്ഥാനമാക്കി തൊഴില്‍ ആസൂത്രണം ചെയ്യാൻ അനിവദിച്ചിരുന്നു.പക്ഷേ പുതിയ നിയമം ജിഐഎസ് ഉപകരണങ്ങളുള്ള ഡാഷ്ബോർഡുകള്‍, പ്രധാനമന്ത്രി ഗതിശക്തി പാളികള്‍, കേന്ദ്ര ഡിജിറ്റല്‍ ഘടനകള്‍ എന്നിവ നിർബന്ധമാക്കുന്നു. പ്രാദേശിക മുൻഗണനകള്‍ വിബിജി അടിസ്ഥാനസൗകര്യ ഘടനയിലൂടെ ഇല്ലായ്മ ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ബയോമെട്രിക് സംവിധാനം, ജിയോ-ടാഗിങ്, ഡാഷ്ബോർഡുകള്‍, എഐ പരിശോധന എന്നിവ നിയമപരമായ ആവശ്യകതകളാക്കി.അതുകൊണ്ട് ലക്ഷക്കണക്കിന് ഗ്രാമീണ തൊഴിലാളികള്‍ക്ക് ഒരു സാങ്കേതിക പരാജയം അപ്പീല്‍ ഇല്ലാത്ത വിലക്കും, അണ്‍സ്കില്‍ഡ് തൊഴിലും ഇല്ലാതാക്കും. ലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകള്‍ തൊഴില്‍ കണ്ടെത്താൻ പാടുപെടുമ്പോള്‍ സർക്കാരിന് ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന ഏറ്റവും കുറഞ്ഞത്, അവസരങ്ങള്‍ തേടി രാജ്യമെങ്ങും സ്വതന്ത്രമായി നീങ്ങാൻ അനുവദിക്കുക എന്നതാണ്. പക്ഷേ ഇവിടെയും ഒരു നിരന്തരമായ അവഗണനയാണ് കാണുന്നത്-അത് ലജ്ജാകരമാണ്.

കേരളത്തിലെ ഈ അവഗണനയുടെ ഏറ്റവും വ്യക്തമായ ഉദാഹരണമാണ് റെയില്‍വേ. നിലവിലുള്ള പാതകളിലെ തിരക്ക് കുറയ്ക്കാൻ പുതിയ പാതകള്‍ക്കുള്ള ആവർത്തിച്ച ആവശ്യങ്ങള്‍ക്കിടയിലും ധനമന്ത്രിയുടെ ഏഴ് അതിവേഗ റെയില്‍ കോറിഡോറുകളുടെ പദ്ധതിയില്‍ കേരളത്തിന് പരാമർശമില്ല. തന്ത്രപരമായ ബന്ധിപ്പിക്കല്‍ രാഷ്ട്രീയ അസൗകര്യത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നുണ്ടോ എന്ന് ചോദിക്കേണ്ടിയിരിക്കുന്നു?ഈ അവഗണനയുടെ പ്രത്യാഘാതങ്ങള്‍ യാത്രക്കാരും റെയില്‍വേ ജീവനക്കാരും ദിവസവും അനുഭവിക്കുന്നു. തിരക്ക് യാത്രാ ശേഷിയെ അപകടകരമായ നിലയിലെത്തിച്ചിരിക്കുന്നു. ശുചിത്വം മോശമായി. അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങള്‍ അപര്യാപ്തം. ആയിരക്കണക്കിന് യാത്രക്കാരുടെ സുരക്ഷയെ വിശ്വസിച്ച ലോക്കോമോട്ടീവ് ഡ്രൈവർമാർക്ക് പോലും ശുചിമുറികളിലേക്കുള്ള ഉറപ്പായ പ്രവേശനമില്ല. യാത്രക്കാർക്കും അനുഭവം മെച്ചമല്ല-തിരക്കുള്ള കോച്ചുകള്‍, അശുദ്ധമായ അവസ്ഥകള്‍.ഈ പോരായ്മകള്‍ ഘടനാപരമാണ്, താല്‍ക്കാലികമല്ല. റെയില്‍വേയുടെ അംഗീകൃത ജീവനക്കാരുടെ എണ്ണം രണ്ട് ലക്ഷത്തിലധികമാണ്, പക്ഷേ 1.59 ലക്ഷം മാത്രമേ ഇപ്പോള്‍ സേവനത്തിലുള്ളൂ. ഈ കുറവ് സുരക്ഷയെ ബാധിക്കുന്നു, പ്രവർത്തനങ്ങള്‍ വൈകിക്കുന്നു, മുൻനിര തൊഴിലാളികളെ അനുചിതമായ പരിധികളിലേക്ക് നീട്ടുന്നു.റെയില്‍വേ, പ്രഖ്യാപനങ്ങള്‍ മാത്രം കൊണ്ട് ഓടില്ല. ശേഷി, ജീവനക്കാർ, അടിസ്ഥാന മാനുഷിക സൗകര്യങ്ങള്‍ എന്നിവയിലെ തുടർച്ചയായ കുറവ് രാജ്യത്തിന്റെ ജീവനാഡിയെ ഭരണപരമായ ക്ഷീണത്തിന്റെ പ്രതീകമാക്കി മാറ്റുന്നു. റെയില്‍വേ മാത്രമല്ല, ദേശീയ പാതകളും തുറമുഖങ്ങളും കേള്‍ക്കുന്നുണ്ട്.

പക്ഷേ വിഴിഞ്ഞം തുറമുഖം-ഇന്ത്യയുടെ ലോകവ്യാപാര കവാടം, ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ കണ്ടെയ്നർ കപ്പലുകള്‍ ശേഷിയുള്ള ഏക തുറമുഖം-അന്താരാഷ്ട്ര നിലവാരത്തിലെത്താൻ തടസ്സമായ റോഡ്-റെയില്‍ ബന്ധിപ്പിക്കലിന് കേന്ദ്ര സഹായം പ്രഖ്യാപിക്കാതെ പ്രാദേശികമായി മാത്രം കാണുന്നു.അതുപോലെ 20 പുതിയ ദേശീയ ജലപാതകള്‍ പ്രവർത്തനക്ഷമമാക്കുമ്പോള്‍ കേരളത്തിന് എത്രയെങ്കിലും ഗുണമുണ്ടാകുമോ എന്ന് വ്യക്തമല്ല. പട്നയിലും വാരാണസിയിലും കപ്പല്‍ അറ്റകുറ്റപ്പണി സംവിധാനങ്ങള്‍ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു, പക്ഷേ 44 നദികളും സമ്പന്നമായ ആഭ്യന്തര ജലപാതകളുമുള്ള കേരളത്തില്‍ ഇല്ല.കടല്‍ത്തീര സമൂഹങ്ങള്‍ സമുദ്രാക്രമണത്തിന്റെ മാരക ഭീഷണി നേരിടുന്നു, അത് നമ്മുടെ ഭൂമിയെ സമുദ്രത്തിലേക്ക് വലിച്ചെടുക്കുന്നു. പക്ഷേ കടല്‍ഭിത്തികളും തടയണകളും നിർമിക്കാൻ പണമില്ല. കഴിഞ്ഞ 15 വർഷമായി ഞാൻ ഈ സഭയില്‍ ഇത് ആവർത്തിച്ച്‌ ഉന്നയിക്കുന്നു. കേന്ദ്രം പറയുന്നു, ഇത് സംസ്ഥാനത്തിന്റെ കാര്യം. സംസ്ഥാനം പറയുന്നു, പണമില്ല. അതുകൊണ്ട് നമ്മുടെ ഭൂമി, കടല്‍ത്തീരം, കൊടുങ്കാറ്റുള്ള സമുദ്രത്തിന് നഷ്ടപ്പെടുന്നു. ദാരിദ്ര്യരേഖയ്ക്ക് താഴെയുള്ള മത്സ്യത്തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതവും ഉപജീവനവും സംബന്ധിച്ച്‌ ബജറ്റ് നിർമാതാക്കള്‍ക്ക് ആശങ്കയില്ല.സമുദ്രത്തിലൂടെയുള്ള ഗതാഗതം നിരാശപ്പെടുത്തുമ്പോള്‍ ആകാശമാർഗം ആശ്രയിക്കാമോ?

ഉഡാൻ പദ്ധതി സാധാരണക്കാരന് ആകാശം തൊടാൻ, ആഗ്രഹങ്ങള്‍ ഉയർത്താൻ വാഗ്ദാനം ചെയ്തത്. പക്ഷേ ഇന്ന് പല വാഗ്ദാനങ്ങളും നിലത്ത് കിടക്കുന്നു.ഒരു ദശകം കഴിഞ്ഞപ്പോഴും ഉഡാൻ പദ്ധതിയില്‍ ആരംഭിച്ച 11 വിമാനത്താവളങ്ങളിലെങ്കിലും വിമാനങ്ങള്‍ കുറയുകയും അപ്രത്യക്ഷമാവുകയും ചെയ്തു. റണ്‍വേകളില്‍ വിമാനങ്ങളില്ല, ടെർമിനലുകളില്‍ യാത്രക്കാരില്ല, ആകാശം ശൂന്യം.കഴിഞ്ഞ വർഷം 120 പുതിയ സ്ഥലങ്ങളും 4 കോടി യാത്രക്കാരും എന്ന് വാഗ്ദാനം പറഞ്ഞു. പക്ഷേ ഈ ബജറ്റില്‍ ഉഡാൻ പോലും പരാമർശിക്കപ്പെട്ടില്ല. 2024-25 സാമ്പത്തിക വർഷം 81 വിമാനത്താവളങ്ങള്‍ നഷ്ടത്തിലാണ്. രണ്ട് കമ്പനികളുടെ ആധിപത്യം സേവനനിലവാരം താഴ്ത്തി. വിമാനനയങ്ങള്‍ പ്രഖ്യാപനങ്ങള്‍ക്കപ്പുറം ഉയരാത്തപ്പോള്‍ സർക്കാർ ആകാശം എല്ലാവർക്കും തുറക്കാൻ പ്രതിജ്ഞാബദ്ധമാണോ എന്ന് ചോദിക്കേണ്ടിയിരിക്കുന്നു.

ഭൗതികമായ ഒരുമിപ്പിക്കല്‍ സാധ്യമാകാത്തപ്പോള്‍ വിദ്യാഭ്യാസം സാമൂഹിക-സാമ്പത്തികമായി ഉയർത്തുമെന്ന് പ്രതീക്ഷിക്കാം. പക്ഷേ ഇവിടെയും വാഗ്ദാനങ്ങള്‍ക്ക് വിരുദ്ധമായ നടപടികളാണ് കാണുന്നത്. ഇന്ത്യ ലോകനിലവാരത്തെക്കുറിച്ച്‌ സംസാരിക്കുമ്പോള്‍ ആഭ്യന്തര അവഗണന നടത്തുന്നു. ദേശീയ വിദ്യാഭ്യാസ നയം ജിഡിപിയുടെ 6 ശതമാനം വിദ്യാഭ്യാസത്തിന് വാഗ്ദാനം ചെയ്തു. വർഷങ്ങള്‍ കഴിഞ്ഞിട്ടും ചെലവ് 4 ശതമാനത്തിലൊതുങ്ങി, കേന്ദ്ര സർക്കാർ 0.44 ശതമാനം മാത്രം സംഭാവന ചെയ്യുന്നു, സംസ്ഥാനങ്ങള്‍ക്ക് അസഹനീയമായ ഭാരം നല്‍കുകയും ചെയ്യുന്നു.പ്രത്യാഘാതങ്ങള്‍ ദൃശ്യവും ദോഷകരവും ആണ്. ഒന്നരലക്ഷം സ്കൂളുകള്‍ക്ക് വൈദ്യുതിയില്ല. ആയിരക്കണക്കിന് സ്കൂളുകളില്‍ ശുചിമുറികള്‍, റാമ്പുകള്‍, വികലാംഗ കുട്ടികള്‍ക്കുള്ള അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങള്‍ ഇല്ല. പഠനത്തിന്റെ അടിത്തറ തകരുമ്പോഴും ലോകനിലവാരത്തിലുള്ള സർവകലാശാലകള്‍ പരസ്യപ്പെടുത്തുന്നു.ഈ അവഗണന ഏറ്റവും ദുർബലരെ ഏറ്റവും കഠിനമായി ബാധിക്കുന്നു. പട്ടികജാതികളില്‍ പ്രൈമറി തലത്തിലെ 99 ശതമാനം രജിസ്ട്രേഷനില്‍ നിന്ന് സെക്കൻഡറി തലത്തില്‍ 70 ശതമാനമായി കുറയുന്നു. പട്ടികവർഗ്ഗങ്ങളില്‍ 99-ല്‍ നിന്ന് 67 ശതമാനമായി. ഈ കണക്കുകള്‍ ദാരിദ്ര്യം വിദ്യാർത്ഥികളെ ക്ലാസ്മുറികളില്‍ നിന്ന് പുറത്താക്കി കൗമാര-ബാല്യ തൊഴിലിലേക്ക് തള്ളുന്ന സംവിധാനത്തെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

നിർമിതബുദ്ധി നമ്മുടെ ഭാവി രൂപപ്പെടുത്തുമെന്ന് പറയുന്നു. പക്ഷേ സർക്കാർ സ്കൂളുകളില്‍ 52 ശതമാനത്തിന് മാത്രമേ പ്രവർത്തനക്ഷമമായ കമ്പ്യൂട്ടറുകളുള്ളൂ. അതില്‍ 58 ശതമാനത്തിന് മാത്രം ഇന്റർനെറ്റ്. ഈ സ്കൂളുകളില്‍ നിർമിത എവിടെനിന്ന് വരും? ആക്സസില്ലാത്ത സാങ്കേതികവിദ്യ പരിവർത്തനമല്ല-അത് ആസൂത്രിതമായ വിലക്കാണ്.ഗംഭീര വാഗ്ദാനങ്ങള്‍ക്കൊപ്പമുള്ള തുടർച്ചയായ ധനസഹായക്കുറവ് നമ്മുടെ കുട്ടികളെ ഉയർത്തില്ല. അത് ഇന്ത്യയുടെ ഭാവിയെ കുറഞ്ഞ വിലയ്ക്ക് പണയം വെക്കും. വികസനത്തിന്റെ ഒരു തൂണാണ് വിദ്യാഭ്യാസമെങ്കില്‍ മറ്റൊന്ന് ആരോഗ്യമാണ്. ബജറ്റുകള്‍ സംഖ്യകളില്‍ സംസാരിക്കാം, പക്ഷേ രാഷ്ട്രങ്ങള്‍ ജനങ്ങളുടെ ശരീരത്തിലും മനസ്സിലുമാണ് നിർമിക്കുന്നത്. ഇന്ത്യയുടെ സാമ്പത്തിക ശേഷിയെക്കുറിച്ച്‌ ഗൗരവമുള്ള ഏതൊരു ബജറ്റും മാനുഷിക മൂലധനത്തില്‍ നിക്ഷേപിക്കണം-ആരോഗ്യസംരക്ഷണം ദാനമല്ല, ദീർഘവീക്ഷണമാണ്.പക്ഷേ പൊതുജനാരോഗ്യ ചെലവ് ജിഡിപിയുടെ 2 ശതമാനത്തിന് താഴെയാണ്-സർക്കാർ തന്നെ വാഗ്ദാനിച്ച 2.5 ശതമാനം പോലും കാണുന്നില്ല. ആരോഗ്യ മന്ത്രാലയത്തിന് 1 ലക്ഷം കോടിയിലധികം അനുവദിച്ചത് ഗംഭീരമായി തോന്നാമെങ്കിലും അഭിലാഷങ്ങളെ അനുപാതത്തിലല്ല, സംഖ്യകളിലല്ല അളക്കേണ്ടത്.

പ്രത്യാഘാതങ്ങള്‍: സർക്കാർ ആശുപത്രികള്‍ക്കപ്പുറം ദൃശ്യമാണ്. 2019 മുതല്‍ 600-ലധികം സ്വകാര്യ ആശുപത്രികള്‍ ആയുഷ്മാൻ ഭാരത് പദ്ധതിയില്‍ നിന്ന് പിൻമാറി, നടപ്പാക്കലില്ലാത്ത പരിരക്ഷണത്തിന്റെ ദുർബലത കാണിക്കുന്നു. വൈകുന്ന ഇൻഷുറൻസ് ദുരിതം വൈകിപ്പിക്കല്‍ മാത്രമാണ്.അതേസമയം ആരോഗ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങള്‍-ശുദ്ധവായു, സുരക്ഷിതജലം, പോഷകാഹാരം, മാനസികാരോഗ്യം-ക്ഷയിക്കുന്നു. രോഗങ്ങള്‍ വർധിക്കുമ്പോഴും മാനസികാരോഗ്യ സൂചകങ്ങള്‍ മോശമാകുമ്പോഴും. സാമ്പത്തിക മഹത്വം തേടുന്ന രാഷ്ട്രത്തിന് ജനങ്ങളുടെ ആരോഗ്യത്തില്‍ ലാഭിക്കാൻ കഴിയില്ല.മിനിസ്റ്റർ, ഏഴ് അപൂർവ രോഗ മരുന്നുകളെ ഇറക്കുമതി നികുതിയില്‍ നിന്ന് ഒഴിവാക്കുന്നത് നല്ലതാണ്. പക്ഷേ അപൂർവ രോഗങ്ങള്‍ക്കുള്ള ഗവേഷണ കേന്ദ്രങ്ങള്‍ കുറവാണ്, സന്തുലിതമല്ലാതെ വിതരണം ചെയ്തത്, അനുവദിച്ച ധനസഹായം പോലും ഉപയോഗിക്കാൻ കഴിയാത്തത് കാരണം-ആയിരക്കണക്കിന് രോഗികള്‍ ചികിത്സയില്ലാതെ മരിക്കുന്നു.ഈ അവഗണനയുടെ ഏറ്റവും വ്യക്തമായ ഉദാഹരണം കേരളത്തിലെ ഏറെക്കാലമായുള്ള ആവശ്യമായ എയിംസാണ്. എൻഡിഎ സർക്കാരിന്റെ ആദ്യ വർഷം പ്രഖ്യാപിച്ച വാഗ്ദാനം ഇപ്പോഴും യാഥാർത്ഥ്യമായില്ല. രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും മികച്ച പൊതുജനാരോഗ്യ സംവിധാനങ്ങളിലൊന്നുള്ള കേരളം കാത്തിരിക്കുന്നു. ഈ ബജറ്റും മുൻഗാമികളെപ്പോലെ വ്യക്തതയോ സമയപരിധിയോ അടിയന്തിരതയോ നല്‍കുന്നില്ല.ഇന്ത്യയില്‍ 22 എയിംസുകള്‍ അനുവദിച്ചു. പക്ഷേ കേരളത്തിന്റെ കാര്യത്തില്‍ മൗനം ബധിരമാക്കുന്നു-അത് മാപ്പിലെ ഒരു ബിന്ദു പോലുമല്ല. ഇത് സ്ഥാപനനിർമാണമല്ല, സ്ഥാപനപരമായ അവഗണനയാണ്.കേരളത്തിന് ആവശ്യമോ ശേഷിയോ വിശ്വാസ്യതയോ കുറവില്ല. കുറവുള്ളത് ഈ സർക്കാരിന്റെ മുൻഗണനകളിലെ സ്ഥാനമാണ്. കേരളം ഈ സർക്കാരിന് അദൃശ്യമാണോ? അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.അതുപോലെ വായു മലിനീകരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മൗനം. പൊതുപ്രക്ഷോഭവും ശ്വാസംമുട്ടിക്കുന്ന വാർത്തകളും കഴിഞ്ഞപ്പോഴും ധനമന്ത്രിയുടെ പ്രസംഗത്തില്‍ എല്ലാത്തിനും സ്ഥാനമുണ്ട്-നമ്മള്‍ ശ്വസിക്കുന്ന വായുവിനൊഴികെ.ദേശീയ ശുദ്ധവായു പദ്ധതി ഇപ്പോഴും 2009-ലെ മാനദണ്ഡങ്ങളിലാണ് ഓടുന്നത്-ഡബ്ല്യുഎച്ച്‌ഒയുടെ പിഎം 2.5 മാനദണ്ഡങ്ങളെക്കാള്‍ ദുർബലം. മലിനീകരണ നിയന്ത്രണ ധനസഹായം 1,300 കോടിയില്‍ നിന്ന് 1,091 കോടിയായി കുറഞ്ഞു. പണം ലാഭിക്കുന്ന ബജറ്റ് ജനങ്ങള്‍ ശ്വസിക്കുന്ന വായുവിനെ അവഗണിക്കുന്നത് വികസനത്തെ മോശമായ കണക്കുകൂട്ടലാക്കുന്നു, നല്ല പുരോഗതിയല്ല.

സർ, മൂന്ന് പുതിയ ദേശീയ ഔഷധ വിദ്യാഭ്യാസ-ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങള്‍ (എൻഐപിഇആർ) പ്രഖ്യാപനം സന്തുലനവും ഉദ്ദേശ്യവും സംബന്ധിച്ച ഗുരുതര ചോദ്യങ്ങള്‍ ഉയർത്തുന്നു. വീണ്ടും എന്റെ സംസ്ഥാനത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുവരുന്നു-കേരളം രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും മികച്ച പൊതുജനാരോഗ്യ സംവിധാനങ്ങളിലൊന്നും ആരോഗ്യസേവനത്തിന്റെ തെളിയിക്കപ്പെട്ട ചരിത്രവും ഉണ്ടായിട്ടും വീണ്ടും അവഗണിക്കപ്പെട്ടു. എൻഐപിഇആറുകള്‍ വടക്കും കിഴക്കും കേന്ദ്രീകരിച്ചു, ഹൈദരാബാദിലെ ഒരു സ്ഥാപനം മുഴുവൻ ദക്ഷിണേന്ത്യയെ സേവിക്കുമെന്ന് പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു.ഈ അസന്തുലനം പുതിയതല്ല. രണ്ട് വർഷം മുമ്പ് ഞാൻ രാസവസ്തു-വളം സ്ഥിരം സമിതിയുടെ അധ്യക്ഷനായിരുന്നപ്പോള്‍ ഇത് ഉന്നയിച്ചിരുന്നു. ഇന്ത്യയിലെ 8,500 ചെറുകിട ഔഷധ യൂണിറ്റുകളില്‍ 60 ശതമാനത്തിന് നല്ല നിർമാണരീതികള്‍ സ്വീകരിക്കാൻ പോലും സഹായമില്ലാത്ത സമയത്ത് ഈ ബാലൻസില്ലാത്ത വിതരണം നമ്മുടെ നിർമാണ അടിത്തറയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനു പകരം ചുരുക്കുന്നു.അത് കീ ആക്ടീവ് ഔഷധ ഘടകങ്ങളില്‍ ചൈനയോടുള്ള നമ്മുടെ ആശ്രയം കുറയ്ക്കുന്നില്ല. ഇന്ത്യയുടെ ഗവേഷണ-വികസന നിക്ഷേപം ജിഡിപിയുടെ 0.64 ശതമാനം മാത്രമാണ്. വലിയ കമ്പനികള്‍ പോലും വരുമാനത്തിന്റെ 1 ശതമാനത്തില്‍ താഴെ മാത്രം ഗവേഷണത്തിന് ചെലവഴിക്കുന്നു.ഫലം പ്രതീക്ഷിക്കാവുന്നതാണ്-പരിമിതമായ നവീകരണം, താഴ്ന്ന വിലയുള്ള ബയോസിമിലറുകളിലുള്ള ആശ്രയം, ഭൂരിഭാഗം ഇന്ത്യക്കാർക്കും എത്തിപ്പെടാത്ത ജീവരക്ഷാ മരുന്നുകള്‍. പൊതുജനാരോഗ്യ ചെലവ് 2.5 ശതമാനം ലക്ഷ്യത്തിന് വളരെ താഴെയാണ്. പ്രാദേശിക അസന്തുലനം പരിഹരിക്കാതെ, സ്ഥാപനങ്ങളെ ഗൗരവമുള്ള ഗവേഷണ സഹായത്തോടെ ബലപ്പെടുത്താതെ, ഈ എൻഐപിഇആർ പദ്ധതി ദീർഘവീക്ഷണമുള്ളതായി തോന്നുമെങ്കിലും വിലക്കിന്റെ ഫലം മാത്രമാകും നല്‍കുക.അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം എന്നിവയിലെ ഈ പോരായ്മകള്‍ സാമ്പത്തിക ഭാരം തുല്യമായി വിതരണം ചെയ്തിരുന്നെങ്കില്‍ സഹിക്കാവുന്നതായിരുന്നു. പക്ഷേ യുഎൻഡിപി അസമത്വം ക്രമീകരിച്ച ഹ്യൂമൻ ഡവലപ്മെന്റ് സൂചികയില്‍ ഇന്ത്യ ബ്രിക്സ് രാജ്യങ്ങളില്‍ ഏറ്റവും താഴെ-130-ാം സ്ഥാനത്താണ്.ഈ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ മൗനമായ ആഘാതം അനുഭവിക്കുന്നത് മധ്യവർഗ്ഗമാണ്. അവർ ഇപ്പോള്‍ പ്രതിസന്ധിക്ക് കീഴടങ്ങുന്നു.

ഇന്ന് കാണുന്ന സ്റ്റാറ്റസ് പ്രതീകങ്ങള്‍-സ്മാർട്ട്ഫോണുകള്‍, കാറുകള്‍, ജീവിതശൈലി സാധനങ്ങള്‍-തവണവായ്പകളാല്‍ മാത്രം നിലനിർത്തുന്നു. മധ്യവർഗ്ഗത്തിന് ആരോഗ്യ ഇൻഷുറൻസിനും സമ്പാദ്യത്തിനും മെഡിക്കല്‍ അടിയന്തിരാവശ്യങ്ങള്‍ക്കും പണം കുറവാണ്.ക്രെഡിറ്റ് കാർഡുകള്‍ ഒരുകാലത്ത് ആഡംബരമോ സൗകര്യമോ ആയിരുന്നു-ഇപ്പോള്‍ ജീവനാഡിയാണ്. കഴിഞ്ഞ വർഷം കടം തിരിച്ചടവിലെ പരാജയം 28 ശതമാനം ഉയർന്നു-6,742 കോടി രൂപ. ഇന്ത്യൻ കുടുംബങ്ങള്‍ അശ്രദ്ധരല്ല-അവർക്ക് ശ്വസിക്കാൻ സ്ഥലം കുറയുന്നു. 2.9 ലക്ഷം കോടി കടമുള്ളതും 10.5 കോടി കാർഡുകളും-കടം കയറി നില്‍ക്കാൻ വേണ്ടിയുള്ള വിലയാണ്.കുടുംബങ്ങള്‍ പാടുപെടുമ്പോഴും നികുതിഭാരം മൗനമായി അവരിലേക്ക് മാറുന്നു. വ്യക്തിഗത ആദായനികുതി ഇപ്പോള്‍ നേരിട്ടുള്ള നികുതികളുടെ പകുതിയിലധികം സംഭാവന ചെയ്യുന്നു, കോർപ്പറേറ്റ് ഭാഗം കുറയുമ്പോള്‍. കഴിഞ്ഞ ബജറ്റ് മധ്യവർഗ്ഗത്തിന്റെ ഭവന പ്രതിസന്ധി അംഗീകരിച്ചെങ്കിലും ഈ ബജറ്റ് മൗനം പാലിക്കുന്നു.പേപ്പറില്‍ പണപ്പെരുപ്പം നിയന്ത്രണത്തിലാണ്. പക്ഷേ ജനങ്ങള്‍ക്ക് ജീവിതച്ചെലവ് കൂടിയെന്നതാണ് സത്യം. സർക്കാർ ശുദ്ധവായു, സുരക്ഷിതജലം, മലിനമില്ലാത്ത ഭക്ഷണം നല്‍കാൻ പരാജയപ്പെടുമ്പോള്‍ കുടുംബങ്ങള്‍ അത് സ്വകാര്യമായി വാങ്ങേണ്ടി വരുന്നു-വായു ശുദ്ധീകരണ യന്ത്രങ്ങള്‍, ജലശുദ്ധീകരണ യന്ത്രങ്ങള്‍, അടിസ്ഥാന സുരക്ഷാസാധനങ്ങള്‍. ഈ ഭാരം വലുതാണ്. സമ്പന്നർ സ്വയം സംരക്ഷിക്കുമ്പോള്‍ ദരിദ്രർ നിരാശ്രയരായി വീണ് പിടയുന്നു. ഒരു രാഷ്ട്രം അതിനെ നിലനിർത്തുന്ന ജനങ്ങളെ ക്ഷീണിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് വളരില്ല.ഈ സർക്കാരിനെ സാമ്പത്തികമായി നിലനിർത്തുന്ന സാധാരണക്കാർക്ക് നികുതിയില്‍ ആശങ്കാജനകമായ സൂചനകളാണ് നല്‍കുന്നത്. പ്രത്യേക സാമ്പത്തിക മേഖലകളിലെ നിർമാണ യൂണിറ്റുകള്‍ക്ക് ആഭ്യന്തര വില്‍പ്പനയ്ക്ക് കുറഞ്ഞ നികുതി അനുവദിക്കുന്ന ഒറ്റത്തവണ സൗകര്യം നിസ്സാരമാണ്-മേഖല തന്നെ തകരുന്നു, നൂറുകണക്കിന് മേഖലകള്‍ അടച്ചു, തൊഴിലവസരങ്ങള്‍ നഷ്ടമായി.

കൂടുതല്‍ ആശങ്കാജനകം-സൈനികരുടെ വൈകല്യ പെൻഷനുകളിലെ ആദായനികുതി ഇളവ് പിൻവലിക്കല്‍. ഇത് രാജ്യത്തിനായി ജീവൻ പണയംവെച്ചവരുടെ സാമൂഹിക സംരക്ഷണത്തെ ദുർബലമാക്കുന്നു. സേവനസംബന്ധമായ വൈകല്യങ്ങളും രാഷ്ട്രത്തിന്റെ ധാർമ്മിക ബാധ്യതയും തമ്മിലുള്ള അസമത്വം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.ഈ ദുരന്തങ്ങളും ക്രമരാഹിത്യങ്ങളും ഇടയില്‍ ചില സാമ്പത്തിക അച്ചടക്കമുണ്ടെന്ന് അംഗീകരിക്കുന്നു. സാമ്പത്തിക ബാധ്യത 4.5 ശതമാനത്തില്‍ നിന്ന് 4.4 ശതമാനമായി കുറഞ്ഞു. മന്ത്രി 4.3 ശതമാനമായി കൂടുതല്‍ കുറയ്ക്കുമെന്ന് പറയുന്നു-പേപ്പറില്‍ ആശ്വാസകരം. പക്ഷേ ഞാൻ ഈ സഭയില്‍ ദീർഘകാലമായുണ്ട്-മുൻ ധനമന്ത്രി അരുണ്‍ ജെയ്റ്റ്‌ലി 3.5 ശതമാനം ലക്ഷ്യമിട്ടത് ഓർക്കുന്നു. ഇന്ന് അതിനടുത്ത് പോലുമില്ല. എന്നാല്‍ ഉയർന്ന സംഖ്യയില്‍ തൃപ്തിപ്പെടുന്നതിനെ പ്രശംസിക്കുന്നു.

കാഴ്ചപ്പാട് പ്രധാനമാണ്. അതില്ലാതെ ഈ സംഖ്യകള്‍ അർത്ഥരഹിതമാകുന്നു-പ്രത്യേകിച്ച്‌ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പരീക്ഷണത്തില്‍ പരാജയപ്പെടുമ്പോള്‍: സാധാരണക്കാരന്റെ പോക്കറ്റില്‍ കൂടുതല്‍ പണമുണ്ടോ? വിലവർധനവിനൊത്ത വേതനമുണ്ടോ? ജീവിതം എളുപ്പമാകുന്നുണ്ടോ? സാമ്പത്തിക സമഗ്രതയെ ഒറ്റയ്ക്ക് ആഘോഷിക്കാൻ കഴിയില്ല-കുടുംബ ബജറ്റുകള്‍ ബുദ്ധിമുട്ടിലും ലക്ഷക്കണക്കിന് സാമ്പത്തിക സുരക്ഷ അകലെയുമായിരിക്കുമ്പോള്‍ രാജ്യം വലിയ പ്രതിസന്ധിയിലാണ്.ഈ ബജറ്റില്‍ കേന്ദ്ര സർക്കാർ വീണ്ടും അടിസ്ഥാനസൗകര്യാധിഷ്ഠിത വളർച്ചാ തന്ത്രത്തില്‍ ഊന്നല്‍ കൊടുത്തു. പൊതു മൂലധനച്ചെലവ് 12.2 ലക്ഷം കോടിയാക്കി ഉയർത്തി-പൊതു നിക്ഷേപം സ്വകാര്യ നിക്ഷേപത്തെ ആകർഷിച്ച്‌ തൊഴിലവസരങ്ങള്‍ സൃഷ്ടിക്കുമെന്ന പ്രതീക്ഷയില്‍. പക്ഷേ ഈ വാഗ്ദാനം ഇതുവരെ യാഥാർത്ഥ്യമായില്ല. ഈ സർക്കാരിന്റെ കാലത്തൊട്ടും തന്നെ പുരോഗതിയില്ല.

സ്വകാര്യ നിക്ഷേപം നിരന്തരം മന്ദഗതിയിലാണ്. തൊഴില്‍തീവ്ര മേഖലകളെ മൂലധനതീവ്ര പദ്ധതികള്‍ തള്ളുന്നു. ക്ഷേമച്ചെലവ് ചുരുങ്ങി. പ്രധാന സബ്സിഡികളും സാമൂഹിക മേഖല അനുവാദങ്ങളും ലക്ഷ്യങ്ങള്‍ക്ക് താഴെ. ധനസഹായം കുറച്ച്‌ ഭാരം സംസ്ഥാനങ്ങള്‍ക്ക് കൈമാറുന്നു. അതേസമയം വിദ്യാസമ്പന്ന യുവാക്കളിലെ തൊഴിലില്ലായ്മ ഗുരുതരം. ശേഷി ഉപയോഗം യഥാർത്ഥ സ്വകാര്യ നിക്ഷേപത്തെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന നിലയ്ക്ക് താഴെ.ഈ സാഹചര്യത്തില്‍ മൂലധനച്ചെലവ് കേന്ദ്രീകൃത സമീപനം വളർച്ചയ്ക്കുള്ള തന്ത്രമല്ല-ദുർബലമായ ആവശ്യകത, തൊഴിലില്ലായ്മ, സാധാരണക്കാരന്റെ ജീവിതദുരിതം എന്നിവ അവഗണിക്കുന്ന ഒരു വാതുവെപ്പാണ്.സർ, ഒരു രാഷ്ട്രവും മുദ്രാവാക്യങ്ങളോ തലക്കെട്ടുകളോ മാത്രം കൊണ്ട് വികസിക്കില്ല. ഇന്ത്യയുടെ ഗവേഷണ-വികസന നിക്ഷേപം ജിഡിപിയുടെ 0.6 ശതമാനത്തില്‍ സ്റ്റക്കായി നില്‍ത്തുകയാണ്-വികസിത രാജ്യങ്ങള്‍ക്ക് താഴെ മാത്രമല്ല, പല വികസ്വര രാജ്യങ്ങള്‍ക്കും താഴെ. ചൈന 2.4 ശതമാനം, ബ്രസീല്‍ 1 ശതമാനത്തിന് മുകളില്‍, അമേരിക്ക 3.5, ദക്ഷിണകൊറിയ 5 ശതമാനം.നിർമാണ-ജ്ഞാന സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയാകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാജ്യത്തിന് ഗവേഷണ-വികസനത്തെ പിന്നാമ്പുറത്തെക്കുറിച്ച്‌ കാണാൻ കഴിയില്ല. മന്ത്രിയോട് അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു-ഇതിനെ ദേശീയ മുൻഗണനയാക്കി ഉയർത്തുക.

ഇനി നമ്മുടെ നഗരങ്ങളെക്കുറിച്ച്‌. നവീകരണത്തിലെ മടി സ്മാർട്ട് സിറ്റീസ് പദ്ധതിയില്‍ പ്രതിഫലിക്കുന്നു-അത് നിറവേറാത്ത വാഗ്ദാനങ്ങളുടെ ഓർമപ്പെടുത്തലാണ്. പ്രഖ്യാപിച്ച്‌ ഒരു ദശകം കഴിഞ്ഞപ്പോഴും സമയപരിധി 2023 ജൂണില്‍ നിന്ന് 2025 ഡിസംബറിലേക്ക് നീട്ടി. ഭൂമിയില്‍ മാറ്റമില്ല. 96 ശതമാനം പൂർത്തീകരണം എന്ന അവകാശവാദം തിരുവനന്തപുരം, വാറംഗല്‍, സില്‍വാസ, പോർട്ട് ബ്ലെയർ എന്നിവിടങ്ങളിലെ ജനങ്ങള്‍ക്ക് ശൂന്യമാണ്-അവയെല്ലാം അപൂർണ്ണം.വടക്കുകിഴക്കൻ പ്രദേശങ്ങളുടെ വലിയ ഭാഗം പിന്നോട്ടാണ്. പാർലമെന്ററി സ്ഥിരം സമിതിക്ക് പോലും ബോധ്യപ്പെട്ടിട്ടില്ല. നഗരജീവിതത്തെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നതിനു പകരം പദ്ധതി കുറച്ച്‌ ആഡംബര പ്രദേശങ്ങള്‍ മിനുക്കിയതു മാത്രം-ലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകളുടെ അടിസ്ഥാന സേവനങ്ങള്‍ ഇപ്പോഴും ദുരിതക്കയമായി തുടരുന്നു.

സർ അമേരിക്കയുമായുള്ള പുതിയ താത്കാലിക വ്യാപാര കരാർ പരാമർശിക്കാതിരിക്കാൻ കഴിയില്ല-അത് മന്ത്രിയുടെ പ്രസംഗത്തിനു ശേഷം വന്നു. അത് സ്വതന്ത്ര വ്യാപാര കരാറിനെക്കാള്‍ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച വാങ്ങല്‍ കരാറായി തോന്നുന്നു-പാരസ്പര്യത്തിന്റെ എല്ലാ തത്ത്വങ്ങളെയും തകർക്കുന്നു.ഒരു വശത്ത് 18 ശതമാനം പരസ്പര നികുതിയും മറുവശത്ത് 0 ശതമാനവും എങ്ങനെ സംസാരിക്കാൻ കഴിയും? ഇന്ത്യയും അമേരിക്കയും തമ്മിലുള്ള ആകെ ദ്വിപാർശ്വ വ്യാപാരം 130 ബില്യണ്‍ ഡോളറാണ്, നമുക്ക് 45 ബില്യണ്‍ ഡോളറിന്റെ വ്യാപാരം മെച്ചത്തിലുണ്ട്. പക്ഷേ നാം 5 വർഷത്തിനുള്ളില്‍ 500 ബില്യണ്‍ ഡോളറിന്റെ അമേരിക്കൻ ഉല്‍പ്പന്നങ്ങള്‍ വാങ്ങുമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. ഇത് മിച്ചത്തിനെ ദീർഘകാല ബാധ്യതയാക്കി മാറ്റുന്നു-കരാറിലൂടെയല്ല, വിപണി ആവശ്യകതയിലൂടെയുമല്ല.ഒരു പ്രധാന സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയും സ്വന്തം വ്യാപാര ശേഷിയെ ഇത്തരത്തില്‍ നിർവീര്യമാക്കിയിട്ടില്ല.

അമേരിക്ക 18 ശതമാനം വരെ ഇറക്കുമതി നികുതി തുടരുമ്പോള്‍ നാം ഇന്ത്യൻ കയറ്റുമതിക്ക് 18 ശതമാനം വരെ നികുതി ചുമത്തുമെന്നും നികുതികളെ ഏതാണ്ട് പൂജ്യത്തിലേക്ക് കുറയ്ക്കുമെന്നും കൃഷി തുറക്കുമെന്നും ഡാറ്റ സ്ഥാനീകരണം ദുർബലമാക്കുമെന്നും ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശ സംരക്ഷണം മയപ്പെടുത്തുമെന്നും തന്ത്രപരമായ ഊർജ ഇറക്കുമതികളെ-പ്രത്യേകിച്ച്‌ റഷ്യയില്‍ നിന്ന്-വാങ്ങല്‍ ലക്ഷ്യങ്ങള്‍ക്കായി മാറ്റുമെന്നും ഉറപ്പ് നല്‍കുന്നു.ഇത് തന്ത്രപരമായ സന്തുലനമല്ല-സാമ്പത്തികമായ മുൻകൂട്ടി തടസ്സപ്പെടുത്തലാണ്. പാർലമെന്റിനോട് പറഞ്ഞിട്ടില്ല-കർഷകർ, ചെറുകിട-ഇടത്തരം സംരംഭങ്ങള്‍, ആഭ്യന്തര വ്യവസായം എങ്ങനെ സംരക്ഷിക്കുമെന്നോ, ഇന്ത്യ സ്വമേധയാ ചർച്ചാ ശേഷി ഉപേക്ഷിച്ചതെന്തിനെന്നോ-തുല്യമായ വിപണി പ്രവേശനമോ നയ സ്ഥലമോ ലഭിക്കാതെ. സർക്കാർ പറയും അന്തിമ കരാർ വരെ കാത്തിരിക്കൂ, മാർച്ച്‌ മധ്യത്തിലാണ്. പക്ഷേ ഈ ആശങ്കകള്‍ ഇപ്പോഴുണ്ടെന്ന് അവരെ അറിയിക്കട്ടെ.

ഇന്ത്യ ചൈന, വിയറ്റ്നാം, മറ്റ് ഏഷ്യൻ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥകളെക്കാള്‍ നല്ല കരാർ ലഭിച്ചെന്ന സർക്കാർ അവകാശവാദം പരിശോധനയ്ക്ക് നില്‍ക്കുന്നില്ല. ഇന്ത്യ 1-2 ശതമാനം നികുതി കുറവ് ലഭിച്ചെങ്കിലും ഒരു ഏഷ്യൻ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയും അമേരിക്കയോടുള്ള വ്യാപാര മിച്ചത്തിനെ നിർബന്ധിത വാങ്ങല്‍ വാഗ്ദാനങ്ങള്‍ക്കൊണ്ട് ദുർബലമാക്കാൻ സമ്മതിച്ചിട്ടില്ല. നേരെമറിച്ച്‌ ചൈന, വിയറ്റ്നാം, പല ഏഷ്യൻ രാജ്യങ്ങളും വ്യാപാര പിരിമുറുക്കങ്ങള്‍ക്കിടയിലും അമേരിക്കയോടുള്ള മിച്ചത്തില്‍ വർധനവ് വരുത്തി.ഈ അവ്യക്തത ബജറ്റിന്റെ വിശ്വാസ്യതയെ തന്നെ ബാധിക്കുന്നു. വ്യാപാര-വ്യവസായ മന്ത്രിയും വിദേശകാര്യ മന്ത്രിയും ഈ വാഗ്ദാനങ്ങളെക്കുറിച്ച്‌ ചോദിച്ചപ്പോള്‍ അവയുടെ വ്യാപ്തി, സമയപരിധി, സാമ്പത്തിക പ്രത്യാഘാതം എന്നിവയ്ക്ക് വ്യക്തമായ വിശദീകരണം നല്‍കിയില്ല. ബജറ്റിന്റെ സന്ദർഭത്തില്‍ ഇത് പറയുന്നത് വ്യാപാര സന്തുലനം, ബാഹ്യ ധനസഹായ ആവശ്യങ്ങള്‍, മൊത്തം സാമ്പത്തിക സ്ഥിരത എന്നിവയിലെ പ്രധാന ധാരണകള്‍ പാർലമെന്റിന് ലഭിക്കാത്ത വിവരങ്ങളിലാണ് അടിസ്ഥാനപ്പെടുന്നത്.അത്തരം അനിശ്ചിതത്വത്തിനിടയിലുള്ള ബജറ്റ് പൂർണ്ണമല്ല ഇത് സഭയോട് സംഖ്യകള്‍ അംഗീകരിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നു, വ്യാപാര കരാറിന്റെ ബാധ്യതകള്‍ അറിയാതെ. ഇപ്പോള്‍ പറയട്ടെ രണ്ട് മന്ത്രിമാർ പന്ത് കളിക്കുന്നതുപോലെ “ഇത് എന്റെ ഉത്തരവാദിത്വമല്ല” എന്ന് പറഞ്ഞ് ഉത്തരവാദിത്വം മാറിമാറി ആരോപിക്കുമ്പോള്‍ അത് നിരാശാജനകമാണ്. ഒരു മന്ത്രിയും ഉടമസ്ഥത അവകാശപ്പെടാത്തപ്പോള്‍ ഉത്തരവാദിത്വം അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.

പാർലമെന്റ് ബജറ്റിനെ നോക്കി നില്‍ക്കുന്നു അതില്‍ സർക്കാർ തുറന്നു സമ്മതിക്കാൻ ധൈര്യമില്ലാത്ത ബാധ്യതകള്‍ മറച്ചുവെച്ചിരിക്കുന്നു.സർ, ഈ സർക്കാരിന്റെ ബജറ്റിന്റെ യഥാർത്ഥ ദുർബലത അതിന്റെ നടപ്പാക്കലിലാണ് വാക്കുകളും യാഥാർത്ഥ്യവും ചേരുന്നില്ല. അവകാശവാദങ്ങള്‍ക്കു പിന്നിലെ യാഥാർത്ഥ്യം നമുക്കറിയാം ഈ വമ്പിച്ച വാഗ്ദാനങ്ങള്‍, കഥകള്‍, മാതൃകാഭരണം. പക്ഷേ അവ ഫലങ്ങളില്‍ അടിസ്ഥാനപ്പെട്ട നയങ്ങളല്ല. അവ ശ്രദ്ധയോടെ രൂപപ്പെടുത്തിയ ഭ്രമങ്ങള്‍, ഗംഭീര പദ്ധതികള്‍, യൂട്ടോപ്യൻ പ്രതിഫലനങ്ങള്‍.അവ ഭാവനയെ ആശ്വസിപ്പിക്കാം, പക്ഷേ സാധാരണ ഇന്ത്യക്കാരന്റെ ദൈനംദിന ജീവിതം മാറ്റമില്ലാതെ തുടരുന്നു.

പ്രതീക്ഷ ആവർത്തിച്ച്‌ വില്‍ക്കുന്നു, പക്ഷേ നടപ്പാക്കല്‍ നിരന്തരം വൈകുന്നു. 2047-ലെ വിക്സിത് ഭാരത് മഹത്തായ അഭിലാഷമാണ് രണ്ട് ദശകത്തിലധികം അകലെ. ഈ ബജറ്റ് അതിലേക്കുള്ള വിശ്വസനീയമായ പാത നല്‍കുന്നില്ല.പകരം, വിടവ് വർധിപ്പിക്കുന്നു. തൊഴിലില്ലായ്മ ഉയരുന്നു. ദാരിദ്ര്യം കടുക്കുന്നു. തൊഴിലവസരങ്ങള്‍ കുറവ്. വേതനം സ്തംഭിച്ചു. സഹായം തേടുന്ന ചെറുകിട സംരംഭങ്ങള്‍ അനുസരണ നിയമങ്ങളുടെ ഭാരത്തിനടിയില്‍ ശ്വാസംമുട്ടുന്നു. നമ്മുടെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ തൊഴിലാളികളുടെ ശ്രമത്താല്‍ നിലനിർത്തുന്ന അനൗപചാരിക തൊഴിലാളികളും ഗിഗ് തൊഴിലാളികളും അദൃശ്യതയിലേക്കും അനിശ്ചിതത്വത്തിലേക്കും തള്ളപ്പെടുന്നു.സർക്കാർ റെയില്‍വേകള്‍ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു, പക്ഷേ സ്റ്റേഷനുകള്‍ തകരുന്നു. വിമാനയാത്രയെക്കുറിച്ച്‌ സംസാരിക്കുന്നു, പക്ഷേ ഉഡാൻ പറന്നുപോയി. നമ്മുടെ കുരുമുളക് ഒരുകാലത്ത് കറുത്ത സ്വർണമായി ആഘോഷിക്കപ്പെട്ടത് അവഗണനയാല്‍ വാടുന്നു. നമ്മുടെ നീണ്ട കടല്‍ത്തീരം സംരക്ഷണത്തിനു വേണ്ടി കേഴുന്നു.

വിദ്യാഭ്യാസം വിപുലീകരിക്കേണ്ടപ്പോള്‍ ചുരുക്കുന്നു ലോകനിലവാരത്തിലുള്ള സാങ്കേതികവിദ്യയും എഐയും ഉച്ചത്തില്‍ സംസാരിക്കുമ്പോള്‍. ഒന്നരലക്ഷം സ്കൂളുകള്‍ വൈദ്യുതിയില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പക്ഷേ വിക്സിത് ഭാരത് പ്രകാശമാനമാണെന്ന് സർക്കാർ പ്രഘോഷിക്കുന്നു.ദീർഘവീക്ഷണം യാഥാർത്ഥ്യത്തില്‍ നിന്ന് വേർപെടുമ്പോള്‍ അത് അഭിലാഷമല്ല വെറും ഭ്രമം മാത്രമാവുകയാണ്. യഥാർത്ഥ വിക്സിത ഭാരതം മുദ്രാവാക്യങ്ങളോ പ്രസംഗങ്ങളോ പ്രതീകങ്ങളോ കൊണ്ട് നിർമിക്കപ്പെടില്ല സർ, അത് ഇന്ത്യയുടെ അവസാനത്തെ പൗരനിലേക്കും എത്തുന്ന നടപ്പാക്കലിലൂടെയാണ്. വാഗ്ദാനങ്ങളെ ഫലങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നത് ഔദാര്യമല്ല, തിരഞ്ഞെടുപ്പല്ല അത് നമ്മുടെ കടമയാണ്. സർക്കാരിനോട് പറയാംഅത് നിങ്ങളുടെ കടമയാണ്.നന്ദി